داوطلب وبسایت داوطلب
تارنمای داوطلب: شهریور ۱۴۰۵ در شرایطی سپری شد که فشار اقتصادی و معیشتی به افزایش هزینههای زندگی محدود نماند و نشانههای آن چنانکه پیشبینی میشد چند ماه پس از جنگ سی و نه روزه در شاخصهای کلان اقتصاد، وضعیت تولید و اشتغال نیز دیده شد. آمارهای رسمی منتشرشده در این ماه از تداوم تورم بالا، کاهش تولید و افت مصرف خانوارها حکایت دارد؛ مجموعهای از روندها که در کنار کاهش قدرت خرید مزدبگیران، چشمانداز معیشت و امنیت شغلی را برای بخشهایی از نیروی کار دشوارتر کرده است. در همین شرایط، اجرای افزایش نرخ سوم بنزین از ۵ هزار به ۱۰ هزار تومان، فشار تازهای را به هزینه رفتوآمد و زندگی خانوارهای مزدبگیر وارد کرد؛ فشاری که برای بخشی از کارگران که شغل رانندگی را به عنوان شغل دوم و سوم انتخاب کردهاند، هم در هزینههای روزمره و هم در هزینه مستقیم کسب درآمد خود را نشان میدهد.
همه اینها در حالی رخ داد که سایه ناامنی و جنگ همچنان بر اقتصاد و زندگی روزمره در ایران سنگینی میکند. بخشی از واحدهای تولیدی همچنان با آثار جنگ، اختلال در تأمین مواد اولیه، محدودیتهای تولید و بلاتکلیفی نیروی کار مواجهند و ناامنی اقتصادی در کنار ناامنی ناشی از جنگ، امکان بازگشت سریع بسیاری از کارگران به شرایط عادی را محدود کرده است. در چنین زمینهای، کنشهای اعتراضی ثبتشده در این ماه، از یک سو حاکی از تداوم مطالبات انباشته معیشتی و مزدی است و از سوی دیگر، با حضور قابل توجه جوانان جویای کار، نشانهای از گسترش اعتراض از مطالبه «بهبود شرایط کار» به مطالبه «دسترسی به کار» است.
رکوردشکنی اعتراضات نیمه نخست سال در شهریور ماه
گزارشهای منتشر شده از جریان کنشهای کارگری صورت گرفته در شهریور ماه نشان میدهد که با وجود استمرار فضای امنیتی ناشی از آغاز دوباره جنگ و ناآرامیهای منطقهای، گروههای مختلف کارگری با تعدد و تکثر بیشتری در حال اشغال خیابانها هستند. در میان ۷۳ کنش کارگری در دست کم ۲۱ شهر، شهرهایی چون اهواز، تهران، اصفهان، شوش، رشت و کرمانشاه بیشترین موارد را به خود اختصاص دادهاند.
کنشهایی که بخش عمده آنها در قالب تجمع برگزار شده و تنها یک مورد اعتصاب و یک مورد راهپیمایی در میان آنها ثبت شده است. در این میان همچنان بازنشستگان، بهویژه بازنشستگان تأمین اجتماعی و مخابرات، بیشترین حضور را داشتهاند؛ اما همزمان کارگران واحدهای صنعتی، نیروهای عملیاتی نفت و گاز، پرستاران، کارکنان راهآهن و جوانان جویای کار نیز در نقاط مختلف کشور دست به اعتراض زدهاند.
گزارشهای منتشر شده در رسانههای رسمی و غیررسمی نشان میدهد، آنچه اعتراضهای شهریور را متمایز میکند، تکرار مداوم مطالباتی است که در هفتهها و ماههای گذشته نیز مطرح شده بودند. بخش قابل توجهی از اعتراضها نه به دلیل شکلگیری مطالبهای تازه، بلکه به دلیل بینتیجه ماندن مطالبهای قبلی دوباره شکل گرفتهاند. در دادههای ثبت شده بخش بزرگی از این اعتراضها بیپاسخ ماندهاند.
در این میان و در نقطه مرکزی بسیاری از اعتراضات شهریور ماه، مسئله قدرت خرید قرار دارد. مرکز آمار ایران تورم نقطهبهنقطه مرداد ۱۴۰۵ را ۸۹ درصد اعلام کرده و تورم خوراکیها و آشامیدنیها را ۱۲۷.۵ درصد گزارش کرده است. تورم سالانه نیز به ۶۹.۹ درصد رسیده و این نرخ برای دهک دوم ۷۸.۳ درصد در برابر ۶۷.۶ درصد برای دهک دهم بوده است؛ یعنی فشار تورمی برای دهکهای پایینتر بیشتر از دهکهای بالاتر گزارش شده است. در چنین شرایطی، فاصله میان دستمزد و هزینه زندگی به یکی از زمینههای مشترک اعتراضهای کارگری و بازنشستگی تبدیل شده است. بر اساس دادههای منتشرشده در شهریور، حداقل دریافتی کارگران با احتساب مزایا هنوز به ۲۵ میلیون تومان نمیرسد، در حالی که برآوردهای مطرحشده از سوی فعالان کارگری، هزینه ماهانه یک خانوار را حدود ۹۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان برآورد میکنند.
در اعتراضهای ثبتشده نیز همین شکاف به شکل عینی دیده میشود. بازنشستگان تأمین اجتماعی نسبت به پرداختنشدن مابهالتفاوت افزایش حقوق و ناکافی بودن مستمریها در برابر تورم اعتراض کردهاند، بازنشستگان مخابرات اجرای مرحله سوم متناسبسازی، اجرای آییننامه ۸۹.۲۴ و بهروزرسانی مزایای رفاهی را مطالبه کردهاند و بازنشستگان فولاد نیز درباره متناسبسازی و استمرار پوشش درمانی اعتراض داشتهاند.
به این ترتیب، اعتراض بازنشستگان در شهریور صرفاً اعتراض به یک پرداخت معوق نیست. مجموعه مطالبات آنها از مابهالتفاوت حقوق و متناسبسازی تا بیمه درمانی، بیمه تکمیلی، مزایای رفاهی و پرداخت هزینههای درمان را دربرمیگیرد.
با این مقدمه، بررسی ۷۳ کنش کارگری ثبتشده در شهریور ۱۴۰۵ نشان میدهد اعتراضات کارگری در نیمه دوم سال و در پی وخیمتر شدن شرایط اقتصادی در حال گسترش است و احتمالا در ماههای آینده با کثرت و پراکندگی بیشتری مواجه خواهد شد.
بازنشستگان؛ تکرار یک کنش اعتراضی با مطالبات انباشته
حضور پررنگ بازنشستگان در دادههای شهریور، یکی از روشنترین ویژگیهای این ماه است. بازنشستگان تأمین اجتماعی، مخابرات و فولاد بارها در برابر ساختمانهای سازمان تأمین اجتماعی، مخابرات، استانداریها و دیگر نهادهای مرتبط تجمع کردند. بازنشستگان مخابرات علاوه بر تهران، در استانهایی مانند هرمزگان، کرمانشاه و کردستان نیز تجمعهایی برگزار کردند.
این اعتراضها عمدتاً در برابر نهادهایی شکل گرفتهاند که معترضان آنها را مسئول مستقیم یا غیرمستقیم پاسخ به مطالبه خود میدانند. بازنشستگان تأمین اجتماعی مقابل سازمان تأمین اجتماعی، بازنشستگان مخابرات مقابل ساختمانهای مخابرات و بازنشستگان فولاد مقابل استانداری یا نهادهای مرتبط. در نتیجه، الگوی اعتراض بیشتر از آنکه به سمت اعتراضهای عمومی و طبقاتی متمایل باشد، کماکان به سمت هدفگیری نهادی و صنفی حرکت میکند.
با وجود این یک تحول محدود در پاسخ به بخشی از مطالبات بازنشستگان تأمین اجتماعی باعث شد تا دست کم بخشی از مطالبات ماههای اخیر به نتیجه برسد. سازمان تأمین اجتماعی سرانجام از ۹ شهریور معوقات مربوط به مابهالتفاوت افزایش حقوق و مرحله سوم متناسبسازی مربوط به فروردین سال جاری را برای حدود ۵ میلیون و ۳۰۰ هزار بازنشسته و مستمریبگیر به مرحله اجرا گذاشت و وعده داد که معوقات مشابه اردیبهشت ماه را تا آبان تسویه کند.
این پرداخت، در مقایسه با حجم بالای مطالبات، یک پاسخ موردی است و نمیتوان آن را به معنای حل مجموعه مسائل بازنشستگان تلقی کرد؛ بهویژه آنکه در دادههای اعتراضی شهریور، بخش زیادی از مطالبات سایر گروههای بازنشستگی همچنان بدون پاسخ ثبت شده است.
از معوقات مزدی تا تهدید امنیت شغلی
اگر بازنشستگان نماینده بخش مهمی از اعتراضهای معیشتی شهریور هستند، اعتراض کارگران شاغل بیشتر در نقطه تلاقی دستمزد، معوقات و امنیت شغلی قرار دارد.
در یکی از نمونهها، کارگران آرین فولاد بوئینزهرا اعلام کردند فعالیت کارخانه در پنج ماه گذشته به دلیل محدودیت برق عملاً متوقف شده و در همین مدت پنج ماه حقوق خود را دریافت نکردهاند. نگرانی اصلی آنها علاوه بر مطالبات مزدی، حفظ شغل و آینده واحد تولیدی است.
در نمونهای دیگر، حدود ۱۰۰ کارگر قراردادی پروژه ساخت و تکمیل فولاد شادگان پس از پایان پروژه بهتدریج بیکار شدهاند. مسئلهای که به ویژه در نیمه نخست سال و در پی وقوع جنگ و تشدید ناامنی و رکود اقتصادی، دامن بسیاری از کارگران را گرفته و سایه از دست دادن شغل را بر سر بخش بزرگی از بازار کار انداخته است. چنانکه دادههای ثبت شده دیگری از شهریور ماه، حاکی از بیکاری و بلاتکلیفی شغلی حدود ۷۰۰ کارگر شرکت معدنی پیوی پل جنوب است. در مورد کارگران شرکت مهندسی ماهور گستر نصر در سیرجان نیز بیش از ۵۰ روز بلاتکلیفی شغلی گزارش شده است. این موارد نشان میدهد که اعتراض کارگری در شهریور فقط واکنش به «حقوق عقبافتاده» نیست؛ در بخشهایی از بازار کار، مسئله استمرار رابطه استخدامی به چالش اصلی تبدیل شده است.
این روند با گزارشهای دیگر شهریور درباره بیکاری نیز همخوان است. در نساجی بروجرد، از حدود ۶۰۰ کارگری که از ابتدای سال به دلیل مشکلات ناشی از جنگ و کاهش مواد اولیه از ورود به کارخانه منع شده بودند، بنا بر اظهارات منابع کارگری حدود ۴۰۰ نفر به کار بازگشتهاند، اما حدود ۲۰۵ نفر همچنان بلاتکلیف ماندهاند. یکی از کارگران نیز از پرداختنشدن بخشی از حقوق خرداد، حقوق کامل تیر و مرداد و بخشی از عیدی خبر داده است.
در هرمزگان نیز دبیر اجرایی خانه کارگر این استان از تعدیل نیرو در برخی واحدها و بیکاری حدود ۲۰ هزار کارگر خبر داده است. او همچنین گفته است برخی کارگران پس از بیکاری به مشاغل غیررسمی و کاذب مانند مسافرکشی روی آوردهاند.
بحران اشتغال؛ اعتراض جوانان جویای کار به نداشتن شغل!
یکی دیگر از خطوط مهم اعتراضهای شهریور، حضور جوانان جویای کار است. در چند نقطه خوزستان، جوانان محلی در اعتراض به استخدامنشدن و اجرا نشدن وعدههای مربوط به اولویت نیروی بومی تجمع کردند.
در موارد مربوط به مجموعههای نیشکری، مطالبه اصلی نه افزایش دستمزد، بلکه اساساً دسترسی به شغل است. جوانان روستاهای موران و عمیشیه میگویند مجموعه نیشکر بر زمینهای منطقه شکل گرفته و باید سهمی از فرصتهای شغلی آن به نیروی کار محلی برسد. در دادههای شهریور، این اعتراضها در چند نوبت تکرار شدهاند و در یکی از موارد، معترضان اعلام کردهاند بیش از یک هفته است که برای مطالبه اشتغال تجمع میکنند و پاسخ مشخصی دریافت نکردهاند و حتی با آنها برخورد انتظامی و امنیتی صورت گرفته است.
ادامه این روند در نخستین روز مهر هم ادامه یافته است که طی آن جوانان جویای کار موران و عمیشیه در اعتراض به بیپاسخ ماندن مطالبات استخدامی، در ورودی شرکت کشت و صنعت نیشکر دعبل خزاعی تجمع و مسیر ورودی را مسدود کردند.
این روند نشان میدهد که بخشی از اعتراضهای کارگری در حال جابهجایی از مطالبه «شرایط بهتر کار» به مطالبه «ورود به بازار کار» است. برای این گروه، مسئله اصلی دستمزد پایین نیست؛ بلکه فقدان فرصت شغلی و بینتیجه ماندن وعدههای استخدامی است.
نفت و گاز؛ تداوم اعتراض در پالایشگاهها و روی سکوها
در بخش نفت و گاز نیز چندین اعتراض در شهریور ثبت شده است. نیروهای عملیاتی نفت و گاز، کارکنان مناطق عملیاتی، کارکنان حراست و نگهبانی و کارگران میدانهای نفتی در نقاط مختلف نسبت به شرایط کاری و معیشتی، تبعیض در پرداختها و مزایا، محدودیتهای مزدی و تفاوت میان نیروهای رسمی و شرکتی اعتراض کردند.
ویژگی این اعتراضها آن است که برخلاف بخش قابل توجهی از اعتراضهای بازنشستگان، محل اعتراض اغلب به خود محیط کار، شرکت یا منطقه عملیاتی نزدیک است. در یکی از موارد، کارگران خواستار حذف محدودیتهای مزدی، اجرای صحیح طرح طبقهبندی مشاغل، پرداخت مزایای بدی آبوهوا و رفع تبعیض میان نیروهای رسمی و شرکتی شدهاند.
این مطالبات نشان میدهد که مسئله «تبعیض درون بازار کار» به ویژه در صنایع مادر نیز در کنار سطح پایین دستمزد قرار گرفته است؛ یعنی کارگران نه فقط درباره مقدار دریافتی، بلکه درباره تفاوت میان گروههای مختلف نیروی کار، نوع قرارداد و دسترسی به مزایا اعتراض دارند.
معوقات؛ زبان مشترک اعتراضهای شهریور
اگر بخواهیم مجموعه اعتراضهای شهریور را از نظر محتوایی دستهبندی کنیم، «معوقه» یکی از پرتکرارترین واژههای آن است. حقوق معوق، اضافهکاری معوق، مزایای رفاهی معوق، عیدی، بیمه، هزینه درمان و مابهالتفاوت حقوق.
در دانشگاه علوم پزشکی ایرانشهر، کارکنان شرکتی از تأخیر دوماهه در پرداخت حقوق تیر و مرداد و حذف برخی مزایای رفاهی خبر دادهاند. در مورد ۳۰ کارگر نگهبان خطوط ریلی ایرانشهر نیز تأخیر حدود پنجماهه در پرداخت حقوق گزارش شده و کارگران همزمان از نبود امکانات اولیه رفاهی و غذایی و شرایط سخت کار گلایه کردهاند.
این نمونهها نشان میدهند که معوقه مزدی در برخی بخشها دیگر یک تأخیر کوتاهمدت نیست و به چند ماه میرسد. وقتی چنین تأخیری با دستمزد پایین و تورم بالا ترکیب میشود، مسئله پرداختنشدن حقوق از یک مشکل اداری به مسئله مستقیم معیشت خانوار تبدیل میشود.
بحران در فولاد اهواز کار را به اعتصاب کشاند
گرچه دادههای گردآوری شده از کنشهای کارگری منحصر به خبرهای منتشر شده در رسانههای رسمی و غیررسمی است و ممکن است بسیاری از کنشها به درستی اطلاعرسانی نشوند اما در میان کنشهای اعتراضی ثبتشده، تنها یک مورد بهعنوان اعتصاب ثبت شده و آن اعتصاب کارگران گروه ملی صنعتی فولاد ایران در اهواز است.
این اعتصاب با توقف تولید در بخش دوم میلگرد همراه شد. کارگران پرداخت منظم حقوق، بهبود وضعیت معیشتی، حل مشکلات مدیریتی و ساماندهی و رونق تولید را مطالبه کردند. اهمیت این مورد در شکل کنش است. در حالی که بخش غالب اعتراضهای شهریور در قالب تجمع باقی مانده، این اعتراض به توقف بخشی از تولید منجر شد. پس از آغاز اعتصاب، مدیرعامل جدید در میان کارگران حاضر شد و وعده پرداخت مطالبات معوق طی دو روز، پرداخت منظم حقوق در آینده، پیگیری مطالبات بازنشستگان و فعال کردن مجدد واحدهای تولیدی را مطرح کرد. پس از این وعدهها، کارگران اعتراض را پایان دادند و اجرای وعدهها را پیگیری خواهند کرد.
دادههای موجود درباره تحقق این وعدهها حاکی از حضور مدیرعامل جدید شرکت در میان کارگران و وعده پرداخت حقوق و دستمزدهای معوق کارگران است که در نهایت منجر به توقف موقتی اعتصاب شد. این رخداد نشان میدهد که در شرایط مشخص، اعتراض صنفی میتواند از تجمع به توقف تولید منتقل شود و در پی آن، پاسخ مستقیم مدیریتی دریافت کند.
موضوع ترمیم مزد روی میز شورایعالی کار
در کنار خیابان و محل کار، بحث درباره ترمیم مزد در سطح شورای عالی کار نیز ادامه یافت. در نخستین نشست شورای عالی کار در شهریور، موضوع اجرای بند ۱۰ مصوبه مزدی سال ۱۴۰۵ و بازنگری در مؤلفههای مزدی در نیمه دوم سال مطرح شد و تشکیل کمیته مزد برای بررسی هزینههای زندگی و وضعیت دستمزد به تصویب رسید.
با این حال و با وجود توافق نسبی سه گروه کارگری، کارفرمایی و دولت درباره اصل ضرورت ترمیم مزد، میزان این ترمیم همچنان به جلسات بعدی موکول شده است. همزمان، کارزاری برای افزایش حقوق در نیمه دوم سال شکل گرفته که تاکنون بیش از ۱۵ هزار امضا جمع کرده و به نظر میرسد تا به نتیجه رسیدن موضوع ترمیم مزد ادامه داشته باشد.
جمعبندی و شناسایی روند کنشهای کارگری در شهریور ماه
با این توضیحات مجموع دادههای شهریور را اگر کنار هم قرار دهیم، تصویری چندلایه از بازار کار به دست میآید. در یک سوی این تصویر، بازنشستگانی قرار دارند که برای مطالبات انباشتهای مانند متناسبسازی، بیمه، مزایای رفاهی و مابهالتفاوت حقوق، بارها به خیابان آمدهاند. در سوی دیگر، کارگرانی قرار دارند که با حقوق معوق، تعطیلی واحد تولیدی، محدودیت برق، تعدیل نیرو یا بلاتکلیفی شغلی روبهرو هستند. در بخش دیگری از بازار کار نیز جوانانی حضور دارند که هنوز وارد رابطه استخدامی نشدهاند و مطالبه اصلیشان ایجاد فرصت شغلی است.
در این میان، شکل غالب کنش همچنان تجمع است. این موضوع در مقایسه با محتوای مطالبات اهمیت دارد. شدت فشار اقتصادی الزاماً به معنای تغییر سریع در شکل اعتراض نیست و بسیاری از گروهها همچنان از همان ابزار تکرارشونده تجمع استفاده میکنند، حتی زمانی که مطالبات آنها ماهها بیپاسخ مانده است.
در همین حال، شهریور نشان داد که میان «اعتراض معیشتی» و «اعتراض درباره امنیت شغلی» فاصله چندانی باقی نمانده است. تورم بالا و افت قدرت خرید، مطالبات مزدی را تشدید کرده؛ رکود و محدودیتهای تولید، امنیت شغلی را تهدید کرده و بیکاری، گروههایی را وارد میدان اعتراض کرده که اساساً هنوز شغلی برای از دست دادن ندارند.
به این ترتیب، برای ارزیابی روند اعتراضهای کارگری در ماههای بعد، تنها شمارش تعداد تجمعها کافی نیست. آنچه اهمیت بیشتری پیدا میکند، تعداد مطالبات تکرارشونده، مدت زمان بیپاسخ ماندن آنها، تبدیل تجمع به اعتصاب یا توقف تولید، تغییر وضعیت شغلی معترضان و ورود گروههای جدیدی مانند جوانان جویای کار به میدان اعتراض است. شهریور ۱۴۰۵ از این منظر، ماهی بود که در آن این شاخصها بیش از پیش در کنار یکدیگر دیده شدند.
با این توضیحات مهمترین اعتراضات صنفی در شهریور ماه ۱۴۰۵ را مرور خواهیم کرد. با ذکر این نکته که ممکن است بدلیل محدودیتهای ناشی از اطلاعرسانی و پوشش ناقص اعتراضات کارگری در یک ماه گذشته، بسیاری از موارد در لیست قرار نگرفته باشند.
