داوطلب وبسایت داوطلب
تارنمای داوطلب: رکورد تورمی سالیان اخیر در فروردین ماه سال ۱۴۰۵ ثبت شد. بر اساس تازهترین گزارش مرکز آمار ایران، تورم نقطه به نقطه و سالانه به به ۷۳.۵ درصد رسیده و سقف تاریخی خود از سال ۱۳۹۱ را شکسته است. در همین حال، تورم خوراکیها و غیرخوراکی و خدمات نیز به بالاترین میزان در ۱۵ ساله گذشته رسیده است. بررسیها نشان میدهد که فشار تورمی اقلام خوراکی موجب شده تا تورم دهکهای پایینتر و گروههای در معرض آسیب بیش از سایر گروهها باشد. حالا سبد معیشت کارگری که کمتر از ۱۰۰ دلار و به عبارت دقیقتر _با احتساب افزایش ۶۰ درصدی حداقل دستمزد و مزایا_ ۸۸ دلار حقوق میگیرد، خالیتر از همیشه است. گزارشهای منتشر شده و شواهد میدانی حاکی از آن است که گرانیها تنها مربوط به بخش خوراکیها در سبد معیشت نیست. مسکن، درمان، آموزش همگی در زمره سایر اقلام سبد معیشت خانوار ایرانی هستند که با افزایشهای بعضا نجومی در برخی بخشهای خود مواجه شدهاند.
سبد معیشت به بالای ۷۰ میلیون رسید
برای اینکه دریابیم افزایش ۶۰ درصدی مزد در سال ۱۴۰۵ هم هیچ تکانی به سبد معیشت کارگر نداده، کافیست به تورمی که در همین یکی دو ماه اخیر روی همه کالاها و خدمات آوار شده، نگاهی بیاندازیم. خبرگزاری ایلنا روز ۱۵ اردیبهشت ماه به نقل از فرامرز توفیقی عضو اسبق شورای عالی کار اعلام کرد که با گذشت نزدیک به ۴۰ روز از آغاز سال جدید، نرخ سبد معیشت به 71 میلیون تومان رسیده است. به گفته این فعال کارگری «دستمزد با همه مزایا حتی به ۶۰ درصدِ سبد معیشت ۴۵ میلیون تومانی که پیشتر در ایام مذاکرات مزدی مطرح شده بود هم نرسید. همان سبد غیرواقعیِ ۴۵ میلیون تومانی، همین امروز، به ۷۱ میلیون و ۳۰۰ هزار تومان رسیده، یعنی در کمتر از دو ماه، ۷۸ درصد گرانتر شده است.»
به گفته او با وجود اینکه دادههای رسمی بانک مرکزی نشان میدهد تورم سالانه اقلام خوراکی به رقمی بین ۱۱۷ تا ۱۶۵ درصد رسیده، اما دادههای میدانی حاکی از آن است که تورم واقعی خوراکیها در عرض یکسال بیش از ۲۰۰ درصد بوده است. این در حالیست که قدرت پول، به شدت کاهش یافته و با وجود اینکه حداقل دستمزد ۱۴۰۴، حدود ۱۲۹ دلار بوده اما امروز با اعمال افزایش حقوق ۶۰ درصدی، به ۸۸ دلار کاهش یافته است.
این در حالیست که جنگ، آسیب به برخی از صنایع مادر، کاهش و توقف تولید در برخی کارخانهجات و قطعی طولانیمدت اینترنت بین ۲ تا ۴ میلیون فرصت شغلی را نابود و جمعیت بزرگی از شاغلان کشور را بیکار کرده است. آمارهایی که اخیرا از سوی وزارت کار[1] اعلام شده تعداد معرفیشدگان به بیمه بیکاری را بیش از ۲۰۰ هزارنفر برآورد کرده است که البته برخی کارشناسان بازار کار، آمارهای واقعی بیکاری را با احتساب کارگران شاغل در بخش غیررسمی، کارگران خویشفرما و یا فاقد کارفرما بسیار فراتر از این ارقام میدانند. گزارش اخیر[2] پلتفرم کاریابی جابویژن نیز نشان میدهد سیل تعدیل و بیکاری در اردیبهشتماه چنان شدت گرفته که رکورد ارسال رزومه و درخواست کار در یک روز در این پلتفرم شکسته شده است. روندی که نشان میدهد بخش بزرگی از نیروی کار کشور برای تامین سبد معیشتی که روز به روز گرانتر میشود، هیچ منبع درآمدی ندارد. برای درک بهتر آنچه بر سر سبد معیشت آمده کافی است تحولات قیمتی برخی از اقلام آن از جمله خوراکیها، مسکن، درمان و آموزش را مورد بررسی قرار دهیم:
– گروه خوراکیها: بررسی دادههای اخیر حاکی از آن است که در میان اقلام خوراکی اعلامی توسط مرکز آمار ایران، ۲۱ مورد تورم نقطه به نقطه معادل ۵۰ تا ۱۰۰داشتهاند. به نحوی که نرخ تورم سالانه در گروه خوراکیها به حدود ۷۵ درصد رسیده و در برخی اقلام اساسی مانند نان و غلات و انواع روغنها، رشد قیمتها حتی از مرز ۱۰۰ درصد عبور کرده است. این در حالیست که بر اساس همین دادهها در گروه اقلام لبنی و پروتئینی تورم قیمتی بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ درصد گزارش شده و سه قلمِ کالایی برنج خارجی، روغن مایع و روغن جامد بیشترین میزان افزایش قیمت یعنی بالای ۲۰۰ درصد را در میان کالاها داشتهاند.
– مسکن: یکی از اقلام مهم سبد معیشت مسکن است. بازار اجاره مسکن در ایران، هر سال از اواخر فروردین و بهویژه از اردیبهشت تا پایان تابستان به اوج تحرک خود میرسد؛ دورهای که همزمان با پایان قراردادها و نزدیک شدن به بازگشایی مدارس، موج گستردهای از جابهجاییها شکل میگیرد. اما امسال، این فصل سنتی نقلوانتقال، با شرایطی متفاوت آغاز شده است. تورم صعودی، موج بیکاری و خسارتهای جنگ به صنایع مهم کشور از جمله فولاد و اثر مستقیم وغیرمستقیم آن بر هزینه ساخت و تجهیز مسکن باعث شده تابستان پیش رو برای اجارهنشینها به ویژه طبقه متوسط و طبقه کارگر مزدبگیر تبدیل به کابوس شود.
بر اساس گزارشها، نشانههایی از افزایش قیمتها _برای اجاره تا ۳۰ درصد افزایش قیمت_در فایلهای موجود دیده میشود؛ وضعیتی که نگرانیها درباره شکلگیری یک موج جدید گرانی در بازار اجاره را در میان مستاجران تقویت کرده است. در این میان، متغیرهای بیرونی نیز بیش از گذشته بر این بازار سایه انداختهاند؛ از اختلالات اینترنتی که کانالهای جستوجو و عرضه فایل را محدود کرده تا کاهش توان اقتصادی خانوارها در پی تعدیل نیرو و افت درآمد. این تحولات نهتنها معادله عرضه و تقاضا را برهم زده، بلکه رفتار هر دو سوی بازار یعنی مستأجران و موجران را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
گزارشهای رسانهای بر پایه مشاهدات میدانی همچنین حاکی از آن است که با تداوم شرایط و تثبیت قیمتها _چنانکه در برخی موارد از همین حالا هم اتفاق افتاده_ رفتار مستأجران بهطور محسوسی تغییر خواهد کرد؛ از درخواست مهلت برای پرداخت اجاره و برداشت از ودیعه گرفته تا حذف گسترده هزینههای زندگی، فروش داراییهایی مانند خودرو و حتی ورود به مشاغل موقتی مانند تاکسیهای اینترنتی.
– درمان: تخریب زیرساختهای سیستم بهداشت و درمان کشور در جریان جنگ اخیر، مشکلات این بخش را نیز دوچندان کرده است. گزارشها از وارد شدن حدود ۱.۸همت[3] خسارت به زیرساختهای درمانی کشور در جریان جنگ ۴۰ روزه حکایت دارند. این در حالیست که بر اساس اعلام وزیر بهداشت[4] میزان خسارت وارد شده به یکی از مهمترین مراکز علمی کشور یعنی انستیتوپاستور ۳ هزار میلیارد تومان برآورد شده است. همچنین بنابر اعلام سازمان اورژانس کشور[5] در پی جنگ اخیر، ۵۶ پایگاه اورژانس، ۶۲ دستگاه آمبولانس ، ۱۰ خودروی پشتیبانی، ۲۴۵ مرکز بهداشتی، ۹۰ مرکز دارویی و چهار فروند بالگرد اورژانس نیز دچار آسیبدیدگی شده یا از بین رفتهاند. همچنین ۴۰ بیمارستان دچار خسارت شدند که هزینه بازسازی آنها حدود ۳۰۰ تا ۴۰۰ میلیارد تومان برآورد شده است. این بحرانها در کنار کمبود و گرانی دارو، بخش درمان را در پیچ خطرناکی قرار داده است. چنانکه در برخی از بخشها شاهد افزایش چند برابری قیمت داروها به ویژه داروهای مرتبط با بیماران خاص هستیم. بیماران هموفیلی. بیماران دیالیزی، تالاسمی، مبتلایان به سرطان و بیماران هموفیلی ازجمله گروهی هستند که در بحران جنگ، خسارات درمانی بیشتری دیدند. از نبود داروهای با برند مناسب گرفته تا قیمت گزاف این داروها، همگی از جمله مواردی هستند که جان این بیماران را با خطرات جدی مواجه کرده است.
– آموزش: پس از تهاجم نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران در اسفندماه گذشته و آسیب دیدن برخی از مدارس و نهادهای آموزشی کشور، آموزش غیرحضوری بر بستر اینترنت داخلی در دستور کار وزارت آموزش و پرورش قرار گرفت. بر اساس اعلام وزارت آموزش و پرورش[6]؛ در جنگ اخیر ۱۲۱۴ مدرسه و ۲۷۵ فضای آموزشی (سالن ورزشی، ادارات، مراکز فرهنگی و پرورسشی و اردوگاهی) در ۲۲ استان کشور دچار خسارت شدند. پس از تعطیلی مدارس اما زمان آموزش موثر تا ۶۰درصد کاهش یافت و تخمین زده میشود تا ۲میلیون دانشآموز از آموزش محروم شده باشند. بر اساس گزارش اخیر مرکز پژوهشهای مجلس از روند آموزش در بستر فضای مجازی، محدودیتهای فناوری، ضعف زیرساخت اینترنت و ناتوانی برخی خانوادهها در تهیه ابزارهای هوشمند باعث شده دستکم 2میلیون دانشآموز از آموزش مجازی محروم بمانند و خطر تعمیق شکاف آموزشی افزایش یابد. مرکز پژوهشهای مجلس در گزارش[7] خود تاکید کرده است که تغییر ناگهانی کلاسهای حضوری به آموزش مجازی باعث شد بسیاری از دانشآموزان و دانشجویان نگران آینده تحصیلی خود شوند.در این میان برخی از خانوادهها نیز بنا به دلایلی از جمله اشتغال مادر، چند فرزندی و یا مشکلات در تامین تجهیزات آموزش برخط (آنلاین) از جمله تلفن همراه، تبلت و دیگر موارد با مشکلاتی مواجه هستند. هزینه بالا و سرسام آور اینترنت، حجم بالای اینترنت مصرفی در انتقال و محتوای آموزشی و بررسی تکالیف و آسیب دیدن تجهیزاتی همانند رایانه، تبلت، تلفن همراه و دیگر ابزارهاست. این وضعیت در میان طبقات اقتصادی ضعیفتر جامعه میتواند شکاف آموزشی را عمیقتر کند.
تداوم ناکارآمدی سیستمی؛
وقتی که «جنگ» نوک کوه یخ است
تصور رایج این است که در دوران پس از جنگ یا در دوره نه جنگ و نه صلح که امروز ایران در آن قرار دارد، چون تقاضا افت میکند و اقتصاد خسته و فرسوده است، شوک قیمتی عجیب و غریبی در بازار رخ نخواهد داد. اما شرایط امروز ایران نشان میدهد که این تصور فقط در شرایطی درست است که جنگ بهشدت طولانی و فرسایشی بوده باشد، منابع مالی مردم تحلیل رفته باشد، دولت امکان تزریق پول و نقدینگی نداشته باشد و بازارها رقابتی و شفاف باشند. اما در بسیاری از کشورها (بهویژه اقتصادهای تورمی و رانتی) بعد از جنگ، نوک کوه یخ بیرون میزند و سه اتفاق همزمان رخ میدهد. نخست اینکه سطح عمومی قیمتها بهدلیل چاپ پول و کسری بودجه بالا میرود و اصطلاحا (تورم پولی) رخ میدهد. دیگر اینکه ظرفیت تولید واقعی به دلیل کاهش عرضه در نتیجه تخریب زیرساخت، کارخانه، حملونقل کاهش میکند و نکته آخر اینکه انتظارات تورمی و نااطمینانی تشدید شده و رفتارهای هیجانی و هجوم به داراییها در دستور کار اقشار مختلف جامعه قرار میگیرد.
در نتیجه میتوان گفت که ترکیب تورم، تخریب زیرساختها، شوک ناشی از جنگ و ناکارآمدی سیستم در برآورده کردن انتظارات اقشار مختلف جامعه میتواند بر برخی کالاها و بازارها اثر گذاشته و جهش قیمتی ایجاد کند. بنابراین اینکه در ایران بعد از یک دوره جنگ شاهد رشد قیمتها هستیم، از منظر اقتصادی «غیرطبیعی» نیست و بیشتر ناشی از ساختار خاص اقتصاد، تورم مزمن و شوک ناشی از جنگ است که میتواند با تمدید آتشبس یا حصول هر توافقی با هدف برداشته شدن کامل سایه جنگ، تا حدی تعدیل شود. با این حال، تجربه اقتصادهای درگیر جنگ نشان میدهد که اتکای صرف به پایان درگیری یا تثبیت سیاسی، بهتنهایی تضمینکننده بازگشت ثبات اقتصادی نیست. اگر برای «دوران ثبات» برنامهای جامع و زمانبندیشده وجود نداشته باشد، فضای نااطمینانی به شکل مزمن باقی میماند و این نااطمینانی بستر مناسبی برای رفتارهای سوداگرانه فراهم میکند. در چنین شرایطی، فعالان غیرمولد با پیشدستی در خرید داراییها و کالاهای اساسی، از انتظارات تورمی تغذیه میکنند و موجهای قیمتی جدیدی را رقم میزنند؛ موجهایی که بیش از همه سبد معیشت خانوارهای کمدرآمد را هدف قرار میدهد.
[1] https://www.ilna.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DA%AF%D8%B1%DB%8C-9/1782472-%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D9%86%D8%A7%D9%85-%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%86%D9%81%D8%B1-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA-%D8%A8%DB%8C%D9%85%D9%87-%D8%A8%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D8%B3%D9%87%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA-%DA%A9%D8%B4%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%B2%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D9%88%D9%86-%D8%AA%D9%88%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8% A7%DB%8C%D8%B4-%DB%8C%D8%A7%D9%81%D8%AA [2] https://www.zoomit.ir/iran-news/459225-job-market-demand-surge-iran/ [3] https://www.isna.ir/news/1405020904946/%D8%A8%D8%B1%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%DB%B1-%DB%B8-%D9%87%D9%85%D8%AA%DB%8C-%D8%AE%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%DB%8C%D8%B1%D8%B3%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%AF%D8%AA [4] https://www.hamshahrionline.ir/news/1031277/%D8%AE%D8%B3%D8%A7%D8%B1%D8%AA-%D8%B3%D9%86%DA%AF%DB%8C%D9%86-%D8%AC%D9%86%DA%AF-%D8%A8%D9%87-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%A8%D9%87%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%88-%D8%AF%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86-%DB%B3%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D9%81%D9%82%D8%B7-%D8%AF%D8%B1 [5] https://dolat.ir/detail/480410 [6] https://www.irna.ir/news/86138657/%D8%AA%D8%AE%D8%B1%DB%8C%D8%A8-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%DB%B1%DB%B1-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%87-%D9%88-%D8%A2%D8%B3%DB%8C%D8%A8-%D8%AC%D8%AF%DB%8C-%DB%B1%DB%B4%DB%B8%DB%B9-%D9%88%D8%A7%D8%AD%D8%AF-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D8%B4%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AD%D9%85%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%AC%D9%86%DA%AF [7] https://rc.majlis.ir/fa/report/show/1854890
