داوطلب وب‌سایت داوطلب
تارنمای داوطلب – ساعت شش صبح ۲۱ شهریور، یک تویوتا که کارگران فصلی را از جاده میرآباد به پیرانشهر می‌برد، در پیچ کانی‌شینکا واژگون شد. ۱۶ کارگر زخمی شدند؛ زنانی هم در میانشان بودند. همان روز، اتوبوس کارگران مس سرچشمه در جاده رفسنجان ـ سرچشمه واژگون شد: یک کارگر جان باخت و ۳۸ نفر مصدوم شدند. ساعت ۱۶:۱۹ همان روز، در یوتیلیتی شرکت فجر انرژی خلیج فارس در ماهشهر، حسین آل‌بوغبیش، کارگر پیمانکاری پروژه، هنگام کار روی سقف سقوط کرد و پس از انتقال جان باخت.
بررسی گزارش‌های منتشرشده از ابتدای شهریور تا ۲۸ شهریور ۱۴۰۵، ۵۵ حادثه‌ی کاری مجزا را نشان می‌دهد که در آنها دست‌کم ۴۴ کارگر جان باختند و دست‌کم ۱۱۳ تن دیگر مصدوم شدند. این ارقام، حداقل آمار قابل استخراج از گزارش‌های منتشرشده در این دوره است که فقط در خبرگزاری دولتی کار ایران (ایلنا) منتشر شده‌اند.
از ۵۵ حادثه، ۲۴ مورد در ساختمان و طرح‌های عمرانی، ۱۶ مورد در صنعت و تولید، شش مورد در کشاورزی، دامداری و صیادی، چهار مورد در معدن و پنج مورد در خدمات، حمل‌ونقل، آموزش و حفاظت محیط‌زیست رخ داده است. بخش ساختمان و طرح‌های عمرانی با ۱۹ کشته، بیشترین شمار مرگ را داشته و حوادث رفت‌وآمد کارگران و سرویس‌های کاری با دست‌کم ۶۰ مصدوم، بیشترین شمار آسیب‌دیدگان را ایجاد کرده است.
فاصله آمار ماهانه با ابعاد سالانه حوادث کار
بر اساس آمار پزشکی قانونی برای سال ۱۴۰۳، یک‌هزار و ۹۸۶ نفر در حوادث محیط کار جان باختند و ۲۶ هزار و ۵۴۸ مصدوم برای معاینه به مراکز پزشکی قانونی مراجعه کردند. از جان‌باختگان، ۱۵ نفر زن بودند و در میان مصدومان نیز یک‌هزار و ۵۱۸ زن ثبت شدند.
در همان آمار، علت مرگ ۹۵۷ نفر سقوط از بلندی، ۳۹۹ نفر اصابت جسم سخت، ۲۸۳ نفر برق‌گرفتگی، ۱۱۸ نفر سوختگی، ۴۰ نفر کمبود اکسیژن و ۱۸۹ نفر سایر عوامل اعلام شده است. در سال ۱۴۰۲ نیز دو هزار و ۱۱۵ مرگ و ۲۷ هزار و ۳۷۷ مصدومیت در پزشکی قانونی ثبت شده بود. این ارقام فقط مواردی را در بر می‌گیرد که در نظام رسمی ثبت یا برای بررسی به پزشکی قانونی ارجاع شده‌اند.
آمار جهانی سازمان بین‌المللی کار دامنه وسیع‌تری دارد و علاوه بر حوادث ناگهانی، بیماری‌های ناشی از کار را نیز محاسبه می‌کند. بر اساس برآوردسازمان بین‌المللی کار، سالانه حدود ۲ میلیون و ۹۳۰ هزار نفر به علت حوادث و بیماری‌های مرتبط با کار جان می‌بازند. حدود ۲ میلیون و ۶۰۰ هزار مورد به بیماری‌های شغلی و ۳۳۰ هزار مورد به حوادث کار مربوط است. این سازمان شمار صدمات غیرکشنده شغلی را نیز سالانه حدود ۳۹۵ میلیون مورد برآورد کرده است.
کشاورزی، ساختمان، جنگلداری و صیادی و صنایع تولیدی روی‌هم ۶۳ درصد صدمات شغلی مرگبار جهان را تشکیل می‌دهند.
توزیع حوادث شهریور بر اساس بخش اقتصادی
| بخش | تعداد حوادث | کشته‌های اعلام‌شده | مصدومان اعلام‌شده |
| ساختمان و طرح‌های عمرانی | ۲۴ | ۱۹ | ۱۲ |
| صنعت و تولید | ۱۶ | ۱۳ | ۳۴ |
| کشاورزی، دامداری و صیادی | ۶ | ۵ | ۱۷ |
| معدن | ۴ | ۳ | دست‌کم ۴۸ |
| خدمات | ۲ | ۱ | ۱ |
| حمل‌ونقل و راه‌آهن | ۱ | ۱ | — |
| آموزش | ۱ | ۲ | — |
| حفاظت محیط‌زیست | ۱ | — | ۱ |
| جمع | ۵۵ | ۴۴ | دست‌کم ۱۱۳ |
ساختمان و طرح‌های عمرانی؛ ۲۴ حادثه و ۱۹ مرگ
در بخش ساختمان و طرح‌های عمرانی، سقوط از ارتفاع، چاهک آسانسور، ریزش دیواره چاه و کانال و آواربرداری چهار الگوی اصلی حادثه بود. در این بخش ۲۴ حادثه، ۱۹ مرگ و ۱۲ مصدومیت گزارش شد.
در صالحیه تهران، سیدرضا موسوی، کارگر ۲۷ ساله، از داربست طبقه ششم سقوط کرد. در گزارش ایلنا آمده بود که او تجهیزات ایمنی نداشت. در زاهدان نیز محمدگل قنبرز‌هی، کارگر ۴۵ ساله و پدر هفت فرزند، از طبقه پنجم سقوط کرد. حوادث مشابه در نقده، فردوسیه شهریار، مشهد و سنندج نیز به مرگ یا جراحت کارگران منجر شد.
چاهک‌های آسانسور در قم، اراک، خوی و خرم‌آباد حادثه آفریدند. کارگر ۱۸ ساله‌ای در پردیسان قم از ارتفاع حدود ۲۵ متر به چاهک آسانسور سقوط کرد. کارگر ۵۵ ساله‌ای در اراک و کارگری در خوی در حوادث مشابه جان باختند و کارگر ساختمانی دیگری در خرم‌آباد مصدوم شد.
حفاری چاه و کانال نیز چند حادثه جمعی ایجاد کرد. در لاهیجان، دیواره چاه بر کامران خانی‌پور فروریخت. در شهر صنعتی کاوه، سه کارگر افغانستانی زیر آوار چاه جان باختند. در شهر صنعتی سجزی، یک کارگر کشته و دو کارگر مصدوم شدند. در خوانسار نیز دو مقنی بر اثر تجمع گاز در چاه جان باختند. سقوط مقنی در گلپایگان، سقوط دو کارگر در چاه کوی امیر مشهد و سقوط کارگری دیگر در کانال فاضلاب مشهد سه حادثه دیگر این گروه بودند.
ریزش آوار و دیواره نیز به مرگ کارگران در سراب، پروژه فاضلاب گچساران و عملیات تخریب در شهر ری انجامید. در کاشان، یک کارگر و پسرش بر اثر سقوط از ساختمان در حال ساخت مصدوم شدند و در نیشابور نیز کارگری به داخل گود ساختمانی سقوط کرد.
این فهرست فقط ساختمان‌های مسکونی را شامل نمی‌شود. یک کارگر بوکانی شاغل در اقلیم کردستان عراق هنگام کار در حوزه جوشکاری و سازه فلزی جان باخت. در فجر انرژی ماهشهر نیز حسین آل‌بوغبیش، کارگر پیمانکاری پروژه نصب ساندویچ‌پنل، از سقف سقوط کرد.
صنعت و تولید؛ انفجار، ماشین‌آلات و جابه‌جایی بار
در ۱۶ حادثه صنعتی دست‌کم ۱۳ نفر کشته و ۳۴ نفر مصدوم شدند. ۲۳ مصدوم این بخش آتش‌نشانانی بودند که در آتش‌سوزی انبار پلاستیک آق‌قلا آسیب دیدند.
جوشکاری یا سنگ‌زنی مخازن سوخت در چند حادثه تکرار شد. انفجار بخارات تانکر سوخت در سیستان‌وبلوچستان یک جوشکار ۴۴ ساله را کشت. در کارگاهی در بزرگراه آزادگان نیز انفجار تانکر هنگام سنگ‌زنی به مرگ یک کارگر ۲۱ ساله و مصدومیت دو نفر انجامید. در سراوان، انفجار مخزن هنگام جوشکاری دو نفر، یک جوشکار و یک راننده، را کشت.
در واحد فروسیلیس ملایر، انفجار آزمایشگاه ابتدا با سه مصدوم گزارش شد، اما گزارش تکمیلی شمار مصدومان را پنج نفر اعلام کرد. دو کارگر با سوختگی‌های شدید به تهران منتقل شدند، یک نفر در همدان بستری شد و دو نفر پس از درمان اولیه مرخص شدند. علت نهایی انفجار اعلام نشده است.
ماشین‌آلات و جابه‌جایی مواد نیز چند قربانی داشت. در کارگاه بتن‌سازی سبزوار، وحید صفایی پس از سقوط داخل دستگاه جان باخت. در کارخانه کاشی رفسنجان، کارگری هنگام تخلیه بار زیر مواد مدفون شد. در مشهد، پای کارگر سنگ‌بری از مچ قطع شد و در حادثه‌ی دیگری در همین شهر، کارگر 46 ساله‌ی دیگری داخل قیف سیمان سقوط کرد و جان باخت. مشهد اما پرحادثه بود و در مورد دردناک دیگری، در شهرک صنعتی کلات، یک کارگر ۴۵ساله زیر لیفتراک گرفتار شد و جان داد. عامل احتمالی حادثه بار دیگر نقص در ایمنی محیط کار بود.
در صفادشت، ریزش بار شیشه هنگام تخلیه، یک کشته و دو مصدوم بر جا گذاشت. در سپید ماکیان رشت، اتصال شیلنگ پرفشار کارواش به سینه کارگر برخورد کرد و موجب مرگ او شد. در شهرک صنعتی لاکان نیز سجاد زمیری ویشکایی در تصادف موتورسیکلت جان باخت.
حادثه کارگاه برش اسفنج در روستای مایان سفلی دو کشته و یک کارگر زن مصدوم بر جا گذاشت. در این حادثه که بخش‌های وسیعی از کارگاه را درگیر حریق کرد و فضای داخلی محیط کار را مملوء از دود کرد، یکی از کارکنان کارگاه و راننده‌ی یک تریلی جان باختند. علت این حادثه اعلام نشده است.
مخزن واحد تولید روغن موتور طبس نیز دچار آتش‌سوزی شد اما گزارش‌ها از کشته یا مصدوم‌شدن کسی خبر نداده‌اند. شمار قربانیان احتمالی آتش‌سوزی کارخانه نوشابه‌سازی ایرانشهر نیز در گزارش‌ها درباره‌ی این حادثه اعلام نشده است.
معدن؛ حادثه در معدن و مسیر رفت‌وآمد
چهار حادثه مرتبط با معادن دست‌کم سه کشته و ۴۸ مصدوم داشت. این رقم مصدومیت حداقلی است، زیرا در حادثه اتوبوس معدن همکار فقط وضعیت شش کارگر بستری اعلام شد و شمار کل مصدومان در گزارش موجود نبود.
در معدن سرب و آهن سرمک ملایر، دو کارگر مصدوم شدند. در معدن آلبلاغ اسفراین، ریزش معدن یک کارگر را کشت و دو نفر را زخمی کرد. گزارش‌ها درباره مجوز فعالیت و شرایط ایمنی معدن ابهام‌هایی مطرح کردند.
واژگونی سرویس‌های کارگران، بخش دیگری از ریسک کار در معدن بود. در واژگونی اتوبوس کارگران معدن زغال‌سنگ همکار، سیدمحمد میرصادقی جان باخت. بر اساس گزارش‌های بعدی شش کارگر همچنان در بیمارستان بستری‌اند. شمار کل مصدومان این حادثه اما گزارش نشده است.
در واژگونی اتوبوس کارگران مس سرچشمه، یک کارگر جان باخت و ۳۸ نفر مصدوم شدند. بر اساس خبرهای تکمیلی، ۳۰ نفر ترخیص شدند، هشت تن همچنان در بیمارستان قرار داشتند و وضعیت دو نفر وخیم اعلام شد.
کشاورزی، دامداری و صیادی
شش حادثه این بخش پنج کشته و ۱۷ مصدوم داشت. بیشترین شمار مصدومان مربوط به واژگونی خودروی حامل کارگران فصلی پیرانشهر بود. ۱۶کارگر، از جمله تعدادی زن، در این حادثه زخمی شدند. نحوه انتقال گروهی کارگران فصلی، نوع وسیله نقلیه و ایمنی مسیر باید بخشی از ارزیابی خطر کار کشاورزی محسوب شود، نه موضوعی جدا از محیط کار.
در پیرانشهر، هادی فروهر هنگام کار در باغ از درخت سقوط کرد و جان باخت. در لنگرود نیز کارگر گردوچین ۵۲ ساله پس از سقوط از درخت دچار آسیب‌های شدید ستون فقرات، گردن و دنده شد.
محمد جانبازی، کشاورز ۲۵ ساله قائمشهری، در حادثه‌ای با تراکتور جان باخت، هرچند سازوکار دقیق حادثه در خبر توضیح داده نشد. در ارتفاعات روستای مهربان نیز دامدار ۲۳ ساله‌ای بر اثر صاعقه جان باخت.
وحید صدری و میلاد رمضان‌پور، دو ماهیگیر نیز در سد تاریک سیاهرود رودبارغرق شدند. پیکر بی‌جان آنها پس از دو روز جستجو از آب گرفته شد.
خدمات، آموزش، راه‌آهن و حفاظت محیط‌زیست
در یک قصابی در تهران، دست کارگر ۱۸ ساله افغانستانی در دستگاه چرخ‌گوشت گیر کرد. در سرپل‌ذهاب نیز میثم جثمانیان، کارگر ۱۷ ساله کارواش، بر اثر برق‌گرفتگی جان باخت. سن این دو کارگر، ضرورت بررسی رعایت مقررات کار نوجوانان، آموزش و نظارت بر کارگاه‌های کوچک خدماتی را مطرح می‌کند.
در حوزه حمل‌ونقل ریلی، سجاد شمسی، کارگر راه‌آهن، در واژگونی خودرو در مسیر سیرجان ـ گل‌گهر جان باخت. در اردبیل نیز دو معلم هنگام حرکت به‌سوی مدرسه روستای بابک در تصادف رانندگی کشته شدند.
در بافت کرمان، یک محیط‌بان در درگیری با شکارچیان غیرمجاز مجروح شد. مخاطرات مشاغل عمومی فقط به ابزار و ماشین‌آلات محدود نیست و خشونت حین انجام وظیفه نیز باید در برنامه‌های ایمنی، آموزش و تجهیزات حفاظتی دیده شود.
علت‌های تکرارشونده و نقص‌های نظارتی
علت قطعی هر حادثه باید از طریق بررسی فنی و قضایی تعیین شود. با این حال، کنار هم گذاشتن گزارش‌ها چند ضعف تکرارشونده را نشان می‌دهد.
نخست، حفاظت ناکافی در کار در ارتفاع است. سقوط از داربست، سقف، طبقات ساختمان و چاهک آسانسور در بخش بزرگی از حوادث ساختمانی تکرار شد. در چند گزارش، نبود کمربند یا تجهیزات ایمنی نیز صراحتاً ذکر شده است. مسئولیت ایمنی در این موارد فقط به استفاده کارگر از وسایل حفاظت فردی محدود نمی‌شود؛ نصب حفاظ پیرامونی، پوشاندن دهانه‌ها، تور ایمنی، مهار استاندارد داربست و توقف کار ناایمن باید پیش از آغاز عملیات انجام شود.
میثم ذلقی، رئیس کانون کارگران ساختمانی کشور، در گفت‌وگویی درباره داربست‌های ناایمن، استفاده از داربست‌های قدیمی، پوسیده و غیراستاندارد، نبود بازرسی دوره‌ای و اجرا نشدن استانداردهای الزام‌آور را از عوامل حوادث سقوط دانسته است.
عباس شیری، بازرس کانون انجمن‌های صنفی کارگران ساختمانی، نیز در گفت‌وگو با ایلنا گفته است که ۴۶ تا ۴۸ درصد حوادث ناشی از کار کشور در بخش ساختمان رخ می‌دهد. به گفته او، در یک نمونه استانی از میان حدود ۲۰ هزار کارگر ساختمانی فقط ۲۵۰ نفر در یک سال آموزش ایمنی دیده بودند. او کمبود بازرس، سرکشی‌نشدن به پروژه‌ها، نبود ضمانت اجرایی بازدارنده و انتقال بخشی از تقصیر به کارگر حادثه‌دیده را از مشکلات موجود دانسته است.
دوم، عملیات حفاری بدون کنترل کافی خطر ریزش، گاز و کمبود اکسیژن است. ریزش دیواره چاه و کانال، سقوط به چاه و مرگ دو مقنی بر اثر گاز در خونسار نشان می‌دهد که پایدارسازی دیواره، آزمایش گاز، تهویه، تجهیزات تنفسی، سامانه ارتباطی و برنامه نجات باید پیش از ورود کارگر برقرار باشد. ورود بدون تجهیزات برای نجات همکار نیز می‌تواند تعداد قربانیان را افزایش دهد.
سوم، عملیات گرم روی مخازن سوخت است. انفجار تانکرها و مخازن هنگام جوشکاری یا سنگ‌زنی در چند استان تکرار شد. تخلیه کامل مواد، شست‌وشو و گاززدایی مخزن، سنجش بخارات قابل اشتعال، جداسازی خطوط، صدور مجوز کار گرم و استقرار تجهیزات اطفای حریق از الزامات پایه این نوع کار است.
چهارم، ماشین‌آلات فاقد حفاظت یا کار بدون جداسازی انرژی است. سقوط داخل دستگاه، قطع عضو در سنگ‌بری، گیرکردن دست در چرخ‌گوشت، سقوط داخل قیف سیمان و گرفتارشدن زیر لیفتراک، ضرورت نصب حفاظ، قفل و برچسب‌گذاری منابع انرژی، آموزش اپراتور و جداسازی مسیر حرکت ماشین از محل حضور کارگر را نشان می‌دهد.
پنجم، ایمنی حمل‌ونقل کارکنان است. ۶۰ مورد از مصدومیت‌های ثبت‌شده شهریور در هفت حادثه خودرویی یا رفت‌وآمد کاری رخ داده است. ارزیابی فنی ناوگان، صلاحیت و ساعات کار راننده، کمربند ایمنی، ظرفیت مجاز خودرو و ارزیابی خطر مسیر باید جزئی از برنامه ایمنی کارفرما یا پیمانکار باشد.
ششم، کمبود بازرسی و ضعف ثبت داده‌هاست. محمدرضا لاریجانی، بازرس بازنشسته بهداشت حرفه‌ای، در درباره آمار حوادث کار گفته است نسبت شمار کارگاه‌ها به بازرسان به اندازه‌ای بالاست که تعداد موجود برای نظارت کافی نیست. وحید فرحبخش، عضو هیئت‌مدیره کانون سراسری انجمن‌های ایمنی و بهداشت کار نیز از کم‌توجهی شرکت‌های بیمه به وضعیت ایمنی بنگاه‌ها و غلبه ملاحظات کاهش هزینه انتقاد کرده است.
ساختار پیمانکاری نیز مسئولیت ایمنی را پیچیده‌تر می‌کند. در برخی حوادث، کارگر برای پیمانکار یا پیمانکار جزء کار می‌کرد، اما محل حادثه متعلق به شرکت یا پروژه‌ای بزرگ‌تر بود. در چنین وضعی، مسئولیت کارفرمای اصلی، پیمانکار و مسئول ایمنی باید پیش از شروع کار روشن باشد و نظارت کارفرمای اصلی با واگذاری قرارداد از بین نرود.
در کنار حوادث ناگهانی، فشارهای معیشتی و روانی محیط کار نیز باید ثبت شود. خودسوزی نگهبان پروژه قطار شهری اهواز، پس از پنج ماه معوقه مزدی و اخراج، در آمار ما وارد نشده است؛ اما از نظر ایمنی و سلامت شغلی، نمونه‌ای از پیامدهای مخاطرات روانی ـ اجتماعی، ناامنی شغلی و پرداخت‌نشدن مزد است و سازمان بین‌المللی کار این تهدیدهای روانی را بخشی از حوادث کار می‌داند.
تعهد ایران و الزامات سازمان بین‌المللی کار
سازمان بین‌المللی کار در سال ۲۰۲۲ محیط کار ایمن و سالم را در شمار اصول و حقوق بنیادین کار قرار داد. این حق فقط به تحویل کلاه و کمربند ایمنی محدود نیست. دولت باید سیاست ملی ایمنی و بهداشت کار، نظام بازرسی مؤثر، ضمانت اجرای متناسب، ثبت و انتشار داده‌ها و امکان مشارکت کارگران و نمایندگان آنان را فراهم کند.
ایران در ۷ فوریه ۲۰۲۳ مقاوله‌نامه شماره ۱۵۵ ایمنی و بهداشت شغلی و پروتکل سال ۲۰۰۲ آن را تصویب کرد. این اسناد از ۷ فوریه ۲۰۲۴ برای ایران لازم‌الاجرا شدند. وزیر وقت تعاون، کار و رفاه اجتماعی هنگام ارائه سند تصویب اعلام کرد که مطالعات مقدماتی برای حق اطلاع کارگر، حق خودداری از کار خطرناک، تدوین مقررات انضباطی ایمنی و ایجاد تشکیلات یکپارچه بازرسی ایمنی در حال انجام است.
بر اساس ماده ۹ مقاوله‌نامه ۱۵۵ و راهنمای بازرسی ILO، اجرای مقررات ایمنی باید به وسیله نظام بازرسی کافی و متناسب تضمین شود و برای تخلف نیز مجازات مناسب وجود داشته باشد. بازرسی نباید فقط پس از مرگ یا جراحت کارگر انجام شود؛ بازدید برنامه‌ریزی‌شده، بررسی طرح ساختمان و تجهیزات، آموزش، رسیدگی به شکایت و تحقیق حادثه برای جلوگیری از تکرار، بخش‌های مکمل یک نظام بازرسی هستند.
ماده ۱۳ مقاوله‌نامه ۱۵۵ نیز مقرر می‌کند کارگری که با دلیل موجه وضعیت کار را دارای خطر جدی و قریب‌الوقوع می‌داند و از آن محیط خارج می‌شود، نباید با پیامد ناموجه روبه‌رو شود. اجرای این حق مستلزم آن است که کارگر بتواند بدون ترس از اخراج، کسر مزد یا برخورد انضباطی، کار ناایمن را متوقف کند.
راهنمای کنترل خطرات سازمان بین‌المللی کار نیز ترتیب اقدامات پیشگیرانه را مشخص می‌کند: خطر باید ابتدا حذف شود؛ اگر حذف ممکن نیست، با جایگزینی روش یا ماده کم‌خطرتر و سپس با کنترل‌های فنی و حفاظت جمعی کاهش یابد. دستورالعمل، آموزش و تجهیزات حفاظت فردی مراحل بعدی‌اند و نباید جای حفاظ فنی، داربست استاندارد، تهویه، مهاربندی یا جداسازی ماشین‌آلات را بگیرند.
پروتکل ۲۰۰۲ مقاوله‌نامه ۱۵۵ نیز بر ثبت، اعلام، گردآوری و تحلیل حوادث و بیماری‌های شغلی تأکید دارد. انتشار منظم آمار تفکیک‌شده بر اساس بخش اقتصادی، استان، نوع رابطه کاری، جنسیت، تابعیت و علت حادثه، شرط شناسایی نقاط پرخطر و ارزیابی اثر سیاست‌های پیشگیرانه است.
برای اجرای تعهدی که ایران پذیرفته است، چند اقدام قابل اندازه‌گیری لازم است: افزایش پوشش و توان بازرسی، انتشار عمومی نتایج بازرسی‌ها، توقف فوری کارگاه‌های دارای خطر قریب‌الوقوع، تعیین مسئولیت روشن در زنجیره پیمانکاری، آموزش اجباری و قابل سنجش، ثبت همه حوادث و شبه‌حوادث، مشارکت نمایندگان کارگران در ارزیابی خطر و اجرای عملی حق خودداری از کار خطرناک. بدون این سازوکارها، بررسی حادثه پس از مرگ یا مصدومیت، جای پیشگیری را نخواهد گرفت.
