جامعه‌ی مدنی ایران پس از جنبش زن، زندگی، آزادی: سرکوب، بازتولید و چشم‌اندازها منتشر شد

این گزارش بخشی از مجموعه گزارش‌های «تارنمای داوطلب» درباره وضعیت جامعه‌ی مدنی در ایران است و تمرکز آن بر دگرگونی‌ها و تضعیف این حوزه پس از جنبش زن، زندگی، آزادی (قیام ژینا) قرار دارد. این گزارش در شرایطی نهایی شده است که ایران وارد مرحله‌ای از جنگ و بحران منطقه‌ای شده و هم‌زمان آثار انباشته‌ی چندین موج سرکوب، جامعه‌ی مدنی را در وضعیتی از ازهم‌گسیختگی، فرسایش سازمانی و حاشیه‌رانی فزاینده قرار داده است. در چنین وضعیتی، جامعه‌ی مدنی باید نه صرفاً به‌عنوان یک «بخش سازمانی» در کنار دولت و بازار، بلکه به‌مثابه میدان و فرایندی برای کنش جمعی مستقل، شبکه‌سازی، تولید سرمایه اجتماعی و دفاع از حقوق بنیادین فهم شود؛ امری که آن را برای درک مسیرهای ممکن پیش‌رو حیاتی می‌سازد.

این گزارش اهداف چندی را دنبال می‌کند. نخست، ارائه‌ی یک چارچوب مفهومی و کارکردی برای فهم جامعه‌ی مدنی در شرایط خاص ایران، با اتکا به تعریف‌های معاصر و نیز روایت‌های زیسته‌ی کنشگران و تحلیلگران ایرانی. دوم، ترسیم سازوکارهایی که از طریق آن‌ها جامعه‌ی مدنی محدود و تضعیف می‌شود؛ از جمله قانون‌گذاری و جرم‌انگاری، امنیتی‌سازی کنش جمعی، محدودسازی فضای دیجیتال، و فرسایش مادی ناشی از جنگ و تحریم. سوم، شناسایی روندهای غالبی که در سال‌های اخیر جامعه‌ی مدنی را شکل داده‌اند: جابه‌جایی از سازمان‌های رسمی به شبکه‌های غیررسمی و دیجیتال؛ افزایش نقش اشکال مقاومت مبتنی بر سبک زندگی؛ نسلی‌تر شدن کنشگری؛ و در عین حال، شکننده‌تر شدن سازمان‌یابی و انتقال تجربه. این گزارش همچنین نشان می‌دهد که چگونه قیام ژینا ــ علی‌رغم تشدید سرکوب دولتی و افزایش هزینه‌ی کنش‌گری ــ مطالبات و هنجارهای اجتماعی را بازآرایی کرد و میدان کنش مدنی را به شیوه‌های تازه‌ای گسترش داد.

این متن بر گزارش‌های پیشین «تارنمای داوطلب» درباره جامعه‌ی مدنی در ایران تکیه دارد، از جمله گزارش‌هایی درباره حق آموزش و جنبش معلمان، نقض حقوق آزادی تجمع و انجمن، و گزارش‌های دوره‌ای کارگری. این گزارش بر پایه مصاحبه با ۲۱ کنشگر و تحلیلگر جامعه‌ی مدنی در داخل و خارج کشور، و نیز مرور قوانین و سیاست‌های کلیدی مرتبط با آزادی بیان، تشکل و تجمع، و تجربه‌های مستند سرکوب در دهه‌های اخیر تدوین شده است. به دلایل امنیتی، نام افراد ذکر نمی‌شود و ارجاع‌ها بر اساس موقعیت و حوزه فعالیت آن‌ها صورت می‌گیرد. این گزارش می‌کوشد تصویری واقع‌بینانه ارائه دهد:

جامعه‌ی مدنی ایران امروز زیر فشاری بی‌سابقه قرار دارد، اما در عین حال در اشکال تازه و اغلب زیرپوستی به حیات خود ادامه می‌دهد. همین هم‌زیستی بحران و بقاست که فهم آن را برای هر ارزیابی از امکان‌های آینده ضروری می‌کند.

یافته‌های گزارش نشان می‌دهد که در سال‌های اخیر ــ به‌ویژه پس از جنبش زن، زندگی، آزادی و در بستر جنگ و سرکوب گسترده ــ جامعه‌ی مدنی ایران وارد مرحله‌ای از بازآرایی عمیق شده است. از یک‌سو، تضعیف ساختارهای رسمی، فرسایش منابع انسانی و محدودیت‌های حقوقی و امنیتی، ظرفیت اشکال کلاسیک سازمان‌یابی را به‌شدت کاهش داده است. از سوی دیگر، اشکال تازه‌ای از کنشگری از طریق شبکه‌های غیررسمی، فضاهای دیجیتال و شیوه‌های روزمره و سبک‌زندگی‌محور پدید آمده‌اند که از تداوم و بازتولید جامعه‌ی مدنی در سطحی دیگر حکایت دارند. این هم‌زمانیِ فرسایش نهادی و پویایی اجتماعی یکی از ویژگی‌های تعیین‌کننده وضعیت کنونی است.

در کنار این جابه‌جایی، ظهور نسل جدیدی از کنشگران، تغییر در صورت‌بندی‌های گفتار و عمل، و فاصله‌گیری از تمرکز انحصاری بر خیابان به سوی اشکال متنوع‌تر مطالبه‌گری، از یافته‌های کلیدی این گزارش است. در عین حال، تقویت برخی گفتمان‌های رادیکال و خشونت‌محور، شکاف‌های نسلی، ضعف در انتقال تجربه، و گسترش جامعه‌ی مدنی حکومت‌محور، از جمله چالش‌های اصلی شناسایی‌شده‌اند. با این همه، نشانه‌هایی از گشایش اجتماعی و امکان‌های تازه برای بازتعریف کنش مدنی ــ به‌ویژه در بستر نیازهای پس از جنگ ــ حاکی از آن است که جامعه‌ی مدنی در ایران، علی‌رغم فشارهای بی‌سابقه، همچنان میدانی زنده و در حال تحول باقی مانده است.

برای دریافت متن کامل گزارش، اینجا کلیک کنید

اینجا را هم نگاه کنید

اشتغال عمومی یا ارزان‌سازی نیروی کار

دو دهه تلاش برای تغییر قواعد ورود به بازار کار: اشتغال عمومی یا ارزان‌سازی نیروی کار

تارنمای داوطلب: طرح «اشتغال عمومی» که اخیرا از سوی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

این سایت از اکیسمت برای کاهش جفنگ استفاده می‌کند. درباره چگونگی پردازش داده‌های دیدگاه خود بیشتر بدانید.